ปั้มจ่ายสารเคมีทำงานปกติ แต่ค่า pH เหวี่ยง เกิดจากอะไร?

หลายโรงงานเจอปัญหาเดียวกัน คือ ปั้มจ่ายสารเคมี ยังทำงานได้ ไม่มีสัญญาณเตือน จ่ายสารได้ตามปกติ แต่ค่า pH บนหน้าจอกลับขึ้นลงไม่หยุด เดี๋ยวเป็นกรดเกิน เดี๋ยวเป็นด่างเกิน จนน้ำทิ้งเสี่ยงหลุดเกณฑ์ บทความนี้จะพาไปดูว่าต้นเหตุจริง ๆ มักไม่ได้อยู่ที่ตัวปั๊ม แต่อยู่ที่ ระบบควบคุมค่า pH ทั้งระบบ พร้อมวิธีแก้ที่ทำได้จริงในหน้างาน

ปั้มจ่ายสารเคมีทำงานปกติ แต่ทำไมค่า pH ยังเหวี่ยง?

คำตอบสั้น ๆ: ค่า pH เหวี่ยงส่วนใหญ่ไม่ได้เกิดจากตัวปั๊มเสีย แต่เกิดจากการตั้งค่าเครื่องควบคุม ตำแหน่งหัววัด การกวนผสม และขนาดปั๊มที่ไม่สัมพันธ์กัน ทำให้ระบบจ่ายสารเกินบ้าง ขาดบ้าง วนไปไม่จบ

พูดง่าย ๆ คือปั๊มทำตามคำสั่งได้ถูกต้อง แต่ "คำสั่ง" ที่ได้รับนั้นมาช้าหรือผิดจังหวะ

ค่า pH เหวี่ยง (pH Oscillation) คืออะไร?

ค่า pH เหวี่ยง (pH Oscillation) คือสภาวะที่ค่า pH ในระบบขึ้นลงเป็นรอบ ๆ รอบค่าเป้าหมาย (Setpoint) ไม่สามารถนิ่งได้ มักเกิดจากระบบควบคุมตอบสนองช้าหรือแรงเกินไป จนจ่ายสารเคมีเกินแล้วต้องแก้กลับไปมา

ตัวอย่างค่า pH ที่เหวี่ยงรอบ Setpoint 7.0 เทียบกับเกณฑ์น้ำทิ้ง 5.5-9.0

ผลกระทบที่โรงงานมักเจอ:

สิ้นเปลืองสารเคมี เพราะจ่ายทั้งกรดและด่างมาหักล้างกันเอง
น้ำทิ้งเสี่ยงไม่ผ่านมาตรฐาน ตามประกาศกระทรวงอุตสาหกรรม ซึ่งกำหนดค่า pH น้ำทิ้งไว้ที่ 5.5-9.0
ระบบจุลินทรีย์ในบ่อเติมอากาศได้รับผลกระทบ ทำให้ประสิทธิภาพการบำบัดลดลง
อุปกรณ์สึกหรอเร็ว เพราะปั๊มทำงานแบบเปิด-ปิดถี่เกินไป

6 สาเหตุที่ทำให้ค่า pH เหวี่ยง แม้ปั้มจ่ายสารเคมีจะทำงานปกติ

1. ทำไมการตั้งค่า pH Controller จึงทำให้ค่าเหวี่ยง?

เพราะถ้าตั้งช่วงควบคุมแคบเกินไปหรือตั้งค่า PID แรงเกินไป ระบบจะจ่ายสารเกินจุดแล้วต้องแก้กลับไปมา

ใช้การควบคุมแบบ On/Off แต่ตั้งช่วง Hysteresis (ช่วงห่างระหว่างจุดเปิดกับจุดปิด) แคบเกินไป
ค่า P (Proportional) สูงเกิน ระบบจึงจ่ายสารแรงทุกครั้งที่ค่าคลาดเคลื่อนนิดเดียว
ค่า I (Integral) สั้นเกิน ความคลาดเคลื่อนสะสมเร็ว ส่งผลให้จ่ายเกินจุด (Overshoot)

การตั้งค่า PID และ Hysteresis ที่เหมาะสมช่วยให้ค่า pH นิ่งขึ้น

อ่านเพิ่มเติม: ปั๊มจ่ายสารเคมีไม่ทำงาน? เช็ก 5 จุดก่อนเรียกช่าง ในปี2026

2. ตำแหน่งหัววัด pH มีผลต่อการเหวี่ยงอย่างไร?

ถ้าหัววัดอยู่ไกลจากจุดเติมสารเกินไป ระบบจะ "เห็นผล" ช้า ถ้าอยู่ใกล้เกินไป จะวัดน้ำที่ยังผสมไม่ทั่ว ทั้งสองแบบทำให้ค่าเหวี่ยงได้

ไกลเกินไป: เกิดเวลาหน่วง (Dead Time) ขณะที่ค่ายังไม่เปลี่ยน ปั๊มก็จ่ายสารต่อไปเรื่อย ๆ
ใกล้เกินไป: หัววัดเจอสารเข้มข้นก่อนผสม ค่าจึงกระโดดผิดความจริง
ข้อแนะนำ: ติดตั้งหัววัดในจุดที่น้ำผสมทั่วแล้ว และให้เวลาหน่วงไม่เกิน 1 ใน 20 ของเวลากักเก็บน้ำในถัง

ตำแหน่งหัววัด pH ที่เหมาะสมช่วยลดเวลาหน่วง (Dead Time) และลดการเหวี่ยงของค่า pH

3. การกวนผสมไม่ดีส่งผลอย่างไร?

ถ้าถังปรับสภาพไม่มีใบกวนหรือกวนไม่แรงพอ สารเคมีจะจับตัวเป็นโซน ค่า pH ที่วัดได้จึงไม่ตรงกับน้ำทั้งถัง

ถังเล็กเกินไป เวลากักเก็บน้ำ (Retention Time) ไม่พอให้ปฏิกิริยาเกิดเสร็จ
เติมสารที่ผิวน้ำแทนที่จะเติมใกล้ใบกวน
ใบกวนเสียหรือรอบช้าลงโดยไม่มีใครสังเกต

ใบกวนที่ทำงานเต็มรอบช่วยให้สารเคมีผสมทั่วถังก่อนถึงหัววัด

4. ปั้มจ่ายสารเคมีใหญ่เกินไปเป็นปัญหาหรือไม่?

เป็นปัญหาแน่นอน ปั้มจ่ายสารเคมีที่อัตราจ่ายสูงเกินความต้องการจริง จะจ่ายสารเกินในจังหวะเดียว ทำให้ค่า pH พุ่งข้ามเป้าหมาย

ปั๊มเลือกมาเผื่อเยอะเกินไป แต่ใช้งานจริงแค่ 510% ของกำลัง
ใช้ โซดาไฟ (NaOH) 50% หรือ กรดซัลฟิวริก 98% แบบไม่เจือจาง
ช่วง pH 6-8 เป็นช่วงที่ค่าเปลี่ยนไวมาก (กราฟไทเทรตชันชัน) สารเพียงเล็กน้อยก็ทำให้ค่าเปลี่ยนหลายหน่วย
อาจมีปัญหาไฮดรอลิกร่วม เช่น กาลักน้ำ (Siphoning) หรือ ฟองอากาศในสาย โดยเฉพาะสารกลุ่มคลอรีน ทำให้ปริมาณที่จ่ายจริงไม่สม่ำเสมอ

ช่วง pH 6-8 กราฟชันมาก ปั๊มที่จ่ายหยาบเกินไปจึงทำให้ค่าพุ่งข้ามเป้าหมายได้ง่าย

ดูเพิ่มเติม: วิธีเลือกขนาดปั๊มโดสสารเคมีให้เหมาะกับอัตราการไหล

5. หัววัด pH สกปรกหรือเสื่อมสภาพทำให้ค่าเหวี่ยงได้ไหม?

ได้ หัววัด pH ที่มีคราบไขมัน ตะกอน หรือหมดอายุ จะตอบสนองช้าลง ทำให้ระบบควบคุมตัดสินใจผิดจังหวะ

อายุใช้งานทั่วไปของหัววัด pH อยู่ที่ประมาณ 6-12 เดือน ขึ้นกับสภาพน้ำ
ไม่สอบเทียบ (Calibrate) ตามรอบ ค่าจึงคลาดเคลื่อนสะสม
มีปัญหาไฟฟ้ารบกวน เช่น สายสัญญาณวิ่งคู่กับสายไฟมอเตอร์

คราบไขมันและตะกอนบนกระเปาะแก้วทำให้หัววัด pH ตอบสนองช้าลง

แนะนำ: การเลือกซื้อปั๊มจ่ายสารเคมี ปั้มคลอรีน Prominent ราคาคุ้มค่า

6. น้ำเสียขาเข้าที่เปลี่ยนตลอดเวลาทำให้เหวี่ยงอย่างไร?

ถ้าอัตราการไหลหรือค่า pH ของน้ำเสียขาเข้าเปลี่ยนแรงและเร็ว ระบบควบคุมแบบปกติจะตามไม่ทัน

ไม่มี บ่อปรับเสมอ (Equalization Tank) ช่วยพักน้ำก่อนปรับ pH
มีการปล่อยน้ำล้างเครื่องจักร (CIP) เป็นช่วง ๆ ซึ่งมีค่าเป็นด่างหรือกรดสูง
ปั๊มจ่ายสารไม่ได้ปรับอัตราตามอัตราการไหล (Flow-paced Dosing)

บ่อปรับเสมอช่วยเฉลี่ยคุณภาพน้ำเสียก่อนเข้าสู่ถังปรับค่า pH

ตารางเปรียบเทียบอาการ สาเหตุ และวิธีแก้

อาการที่พบ	สาเหตุที่เป็นไปได้	วิธีแก้เบื้องต้น
ค่า pH ขึ้นลงเป็นรอบสม่ำเสมอ	ตั้งค่า PID หรือ On/Off ไม่เหมาะ	ลดค่า P, ขยายช่วง Hysteresis
ค่าเปลี่ยนช้า แล้วพุ่งเกินเป้า	หัววัดไกลจุดเติม, เวลาหน่วงสูง	ย้ายตำแหน่งหัววัด, ลดระยะท่อ
ค่ากระโดดไม่เป็นรูปแบบ	กวนผสมไม่ดี, หัววัดใกล้จุดเติมเกินไป	เพิ่มรอบใบกวน, ปรับจุดเติมสาร
เติมนิดเดียวค่าเปลี่ยนมาก	ปั๊มใหญ่เกิน, สารเข้มข้นเกิน	ลดอัตราจ่าย, เจือจางสารเคมี
ค่าตอบสนองช้าผิดปกติ	หัววัดสกปรกหรือเสื่อม	ล้าง สอบเทียบ หรือเปลี่ยนหัววัด
เหวี่ยงเฉพาะบางช่วงเวลา	น้ำเสียขาเข้าเปลี่ยนแรง	เพิ่มบ่อปรับเสมอ, ใช้ Flow-paced Dosing

แก้ปัญหาค่า pH เหวี่ยงอย่างไรให้เป็นขั้นตอน?

ให้เริ่มตรวจจากจุดที่ง่ายและถูกที่สุดก่อน คือหัววัด แล้วค่อยไล่ไปที่การผสม ปั๊ม และการตั้งค่าเครื่องควบคุม

ลำดับการตรวจสอบระบบควบคุมค่า pH จากง่ายไปยาก

ตรวจหัววัด pH: ล้างทำความสะอาด สอบเทียบด้วยน้ำยามาตรฐาน pH 4, 7, 10
ตรวจการกวนผสม: ดูว่าใบกวนทำงานเต็มรอบ และจุดเติมสารอยู่ใกล้ใบกวน
วัดเวลาหน่วง: เติมสารแล้วจับเวลาว่าค่าเริ่มเปลี่ยนเมื่อไร
ตรวจปั้มจ่ายสารเคมี: เช็กอัตราจ่ายจริงด้วยหลอดสอบเทียบ (Calibration Column) ตรวจวาล์วกันกาลักน้ำและฟองอากาศ
ปรับความเข้มข้นสาร: เจือจางสารให้เหมาะกับปริมาณน้ำ
ปรับจูนเครื่องควบคุม: ลดค่า P ทีละน้อย สังเกตผล 23 รอบก่อนปรับครั้งถัดไป
พิจารณาอัปเกรดระบบ: เช่น เพิ่มบ่อปรับเสมอ หรือใช้การควบคุม 2 ขั้น (หยาบ-ละเอียด)

ขั้นตอนที่ 4: ตรวจอัตราจ่ายจริงของปั๊มด้วยหลอดสอบเทียบ

ดูอุปกรณ์ที่เกี่ยวข้อง: ปั้มจ่ายสารเคมีสำหรับระบบบำบัดน้ำเสียโรงงาน และ เครื่องควบคุม pH พร้อมหัววัด

ตัวอย่างจากโรงงานในประเทศไทย

ตัวอย่างสถานการณ์: โรงงานแปรรูปอาหารทะเลแห่งหนึ่งในจังหวัดสมุทรสาครพบว่าค่า pH ในถังปรับสภาพเหวี่ยงระหว่าง 5 ถึง 10 ทุกคืน ทั้งที่ปั้มจ่ายสารเคมีทำงานปกติ

ผลการตรวจสอบ:

กะดึกมีการล้างเครื่องด้วยน้ำยาด่าง ทำให้น้ำเสียขาเข้าเปลี่ยนแรง
หัววัด pH ติดตั้งห่างจากถังประมาณ 8 เมตร ทำให้เกิดเวลาหน่วงสูง
ปั๊มเลือกขนาดเผื่อไว้มากเกินความต้องการราว 4 เท่า

แนวทางแก้: ย้ายหัววัดเข้ามาไว้ในถัง เปลี่ยนเป็นปั๊มขนาดเหมาะสม เจือจางกรด และปรับจูน PID ใหม่ หลังปรับแล้วค่า pH นิ่งอยู่ในช่วง 7.0 ± 0.3 และใช้สารเคมีน้อยลงอย่างเห็นได้ชัด

ข้อมูลตัวอย่างเพื่อประกอบคำอธิบาย: ค่า pH ก่อนปรับ (5-10) เทียบกับหลังปรับ (7.0 ± 0.3)

ปัญหาลักษณะนี้พบได้บ่อยในโรงงานตามนิคมอุตสาหกรรมภาคตะวันออก เช่น ชลบุรีและระยอง รวมถึงโรงงานเครื่องดื่ม สิ่งทอ และชุบโลหะ ซึ่งมีน้ำเสียแปรปรวนสูง

คำถามที่พบบ่อย (FAQ)

ควรเลือกให้ใช้งานจริงอยู่ประมาณ 30-70% ของอัตราจ่ายสูงสุด เพื่อให้ควบคุมได้ละเอียดและมีกำลังสำรองพอ

โดยทั่วไปทุก 24 สัปดาห์ แต่ถ้าน้ำเสียมีไขมันหรือตะกอนสูง ควรล้างและตรวจทุกสัปดาห์

ใช้ On/Off ได้กับระบบเล็กที่น้ำเสียค่อนข้างคงที่ แต่ถ้าน้ำเสียเปลี่ยนบ่อย PID ร่วมกับ Flow-paced Dosing จะควบคุมได้นิ่งกว่า

เพราะในช่วงนี้ค่า pH เปลี่ยนไวมากเมื่อเติมกรดหรือด่างเพียงเล็กน้อย จึงต้องใช้สารที่เจือจางแล้วและปั๊มที่จ่ายได้ละเอียด

ได้ ถ้าน้ำทิ้งมีค่า pH ออกนอกช่วง 5.5-9.0 ตามประกาศกระทรวงอุตสาหกรรม อาจถูกสั่งปรับปรุงหรือมีโทษตามกฎหมาย

ติดต่อผู้เชี่ยวชาญ

หากโรงงานของคุณกำลังเจอปัญหาค่า pH เหวี่ยง หรืออยากให้ทีมช่วยตรวจระบบ ปั้มจ่ายสารเคมี และ ระบบควบคุมค่า pH ทั้งระบบ ทักมาคุยกับเราได้เลย เรายินดีให้คำปรึกษาเบื้องต้นฟรี